Simge
New member
Safranbolu’da Peruhi Nedir? Tarihin, Geleneklerin ve Bir Sofranın Etrafında Birleşen İnsanların Hikâyesi
Bazı yemekler vardır, yalnızca karnınızı doyurmaz; sizi hiç tanımadığınız insanların geçmişine, eski evlerin kokusuna ve bir zamanlar aynı sofranın etrafında oturmuş ailelerin hatıralarına götürür. Safranbolu peruhi de benim gözümde böyle bir yemek. Üstelik bu hikâyede anlatacaklarım yalnızca hamurla yoğurdun buluşmasından ibaret değil. Biraz tarih, biraz aile sırrı, biraz da insanın kendi köklerini keşfetme meselesi var.
Geçenlerde Safranbolu'nun eski sokaklarını hayal ederken aklıma bir soru takıldı: Bir şehrin kültürünü gerçekten tanımak için tarihî konaklarını gezmek yeterli midir, yoksa o şehrin mutfağında pişen yemeklerin hikâyesini de bilmek gerekir mi?
Bu sorunun cevabını bulmak için sizi Safranbolu'nun dar sokaklarına, ahşap evlerine ve eski bir mutfağın sıcacık atmosferine götürmek istiyorum. Hikâyemizdeki kişiler ve olaylar kurmacadır; ancak peruhi geleneği, Safranbolu'nun tarihî dokusu ve yöresel mutfak kültürü bu hikâyenin gerçek dünyayla bağını oluşturuyor.
1. BÖLÜM: SAFRANBOLU'NUN ESKİ SOKAKLARINDA BİR SORU
Sonbaharın serin bir sabahıydı. Safranbolu'nun Arnavut kaldırımlı sokaklarından yürüyen Deniz, fotoğraf makinesini boynuna asmış, bir yandan cumbalı evleri inceliyor, diğer yandan telefonuna notlar alıyordu. İstanbul'da yaşayan genç bir araştırmacıydı. Ailesinin geçmişine dair izler aramak için birkaç günlüğüne Safranbolu'ya gelmişti.
Deniz'in dedesi yıllar önce ailesinin Karabük çevresiyle bağlantısından söz etmiş, fakat anlatacağı hikâyeleri hep yarım bırakmıştı. Şimdi dedesinin eski defterlerinden birinde karşısına çıkan tek kelimenin peşindeydi: Peruhi.
Kelimeyi ilk gördüğünde bunun bir aile büyüğünün adı olduğunu düşünmüştü. Sonra bunun bir yemek adı olabileceğini öğrenmiş, ancak ne olduğunu tam olarak anlayamamıştı.
Küçük bir lokantanın önünden geçerken kapıdan yükselen tereyağı ve yoğurt kokusu onu durdurdu. İçeride yaşlı bir kadın, tezgâhın üzerinde açtığı hamurları küçük parçalar hâlinde kesiyordu.
Deniz kapıdan başını uzattı.
- Affedersiniz, peruhi yapıyor musunuz?
Kadın gülümsedi.
- Peruhi için geldinse doğru yerdesin kızım. Ama önce şunu söyle: Bu yemeği merak etmene ne sebep oldu?
Deniz dedesinin defterinden söz etti. Kadının adı Emine Hanım'dı. Safranbolu'da doğup büyümüş, ailesinden öğrendiği yemekleri yıllardır kendi mutfağında yaşatmıştı.
- O zaman yalnızca nasıl yapıldığını anlatmayacağım, dedi. - Bir de neden hâlâ yapıldığını anlatacağım.
İşte hikâyemizin asıl kapısı o anda açıldı.
2. BÖLÜM: PERUHİ NEDİR, NEDEN BU KADAR ÖNEMLİDİR?
Peruhi, Safranbolu mutfağıyla özdeşleşmiş geleneksel hamur yemeklerinden biridir. Genel olarak küçük hamur parçalarının hazırlanması, içlerinin kıymalı veya yöresel tariflerde kullanılan başka bir harçla doldurulması ve kapatılarak pişirilmesiyle yapılır. Sunumunda yoğurt ve tereyağı önemli bir yer tutar. Tarifler aileden aileye değişebildiği için kullanılan iç malzemesi, hamurun biçimi ve servis ayrıntıları her mutfakta bütünüyle aynı olmayabilir.
İlk bakışta mantıya benzediğini düşünebilirsiniz. Nitekim ikisi arasında hamur hazırlama ve iç doldurma bakımından benzerlikler vardır. Fakat peruhi, Safranbolu'nun yerel mutfak kimliği içinde kendine özgü bir yere sahiptir. Onu yalnızca başka bir hamur yemeğinin benzeri olarak görmek, yöresel mutfakların taşıdığı kültürel çeşitliliği gözden kaçırmak olur.
Emine Hanım, Deniz'e un dolu tezgâhı gösterdi.
- Şimdi sana bir tabak peruhi versem, yersin ve beğenirsin. Ama bunun hangi evlerde, hangi günlerde, kimlerin elinde hazırlandığını öğrenirsen başka bir şey daha kazanırsın: Bir yemeğin insanları nasıl bir arada tuttuğunu anlarsın.
Deniz, hamurun başında çalışan elleri izledi. Emine Hanım hamuru açarken acele etmiyor, her parçayı benzer büyüklükte kesiyordu.
- Peki, dedi Deniz, - bu yemek ne zamandan beri yapılıyor?
Emine Hanım bir an düşündü.
- Biz büyüklerimizden öğrendik. Onlar da kendi büyüklerinden öğrenmiş. Ama bir yemeğin geçmişini anlatırken yalnızca yaşını söylemek yetmez. Eski bir tarifin kaç kuşaktır aktarıldığını anlamak için aile anlatılarına, yazılı kaynaklara ve yerel kayıtlara birlikte bakmak gerekir.
Deniz bu cevabı beklemiyordu. Çünkü bazen bir geleneğin en dürüst anlatımı, bilinmeyen noktaları kesinmiş gibi göstermemekten geçiyordu.
Safranbolu'nun mutfağı da tıpkı şehrin mimarisi gibi geçmişin izlerini taşır. Osmanlı döneminden günümüze uzanan yerleşim tarihi, ticaret ilişkileri, aile yaşamı ve yerel üretim alışkanlıkları, yemek kültürünün oluşumunda etkili olmuştur. Ancak peruhi tarifinin belirli bir tarihte, belirli bir kişi tarafından icat edildiğini söylemek için güvenilir tarihsel kanıt gerekir.
Deniz defterine şu cümleyi yazdı: Bir yemeğin tarihi, yalnızca ilk yapıldığı günü bulmak değil, onu yaşatan insanların hikâyesini anlamaktır.
Peki sizce bir yöresel yemeği değerli kılan şey, tarifinin ne kadar eski olması mı, yoksa bugün hâlâ insanların onu yaşatmayı seçmesi mi?
3. BÖLÜM: AYNI MUTFAKTA İKİ FARKLI ÇÖZÜM YOLU
Öğleye doğru lokantanın kapısı açıldı. İçeriye, elinde bir defter ve birkaç kâğıt taşıyan kırklı yaşlarında bir adam girdi. Adı Murat'tı. Emine Hanım'ın oğluydu ve ailesinin lokantasının işletme işlerini yürütüyordu.
Murat, annesinin peruhi hazırladığını görünce masaya oturdu.
- Anne, dedi, - bu hafta sonu küçük bir yöresel yemek etkinliği var. Peruhi yapmayı teklif ettim. Fakat gelen kişi sayısı belli değil. Kaç porsiyon hazırlayacağımızı, hamuru nasıl saklayacağımızı ve malzemeyi nereden alacağımızı hesaplamamız gerekiyor.
Emine Hanım gülümsedi.
- Daha yemeğin tadına bakmadan hesaplara başladın.
- Birinin de hesap yapması gerekiyor, diye karşılık verdi Murat. - Yoksa herkes peruhi yemek ister ama akşam olduğunda mutfakta yetiştirecek hamur kalmaz.
Deniz ikisinin konuşmasını dinlerken gülümsedi. Murat'ın yaklaşımı belirgindi: Önce sorunu tanımlıyor, sonra kaynakları hesaplıyor, olası aksaklıkları düşünerek plan hazırlıyordu. Onun için geleneği yaşatmak, yalnızca geçmişi anlatmak değil, bugünün koşullarında sürdürülebilir bir düzen kurmaktı.
Emine Hanım ise başka bir noktaya dikkat çekiyordu.
- Etkinliğe gelecek insanların hepsi aynı şeyi yemiyor, dedi. - Kimi et yemiyor, kimi yoğurt tüketemiyor, kimi de yaşlı olduğu için ağır yemeklerden kaçınıyor. Herkese aynı tabağı sunup sonra neden yemediğini sormak yerine önce insanları dinleyelim.
Murat itiraz etmedi. Telefonunu çıkarıp etkinlik düzenleyicisini aradı. Katılımcı sayısını, olası beslenme kısıtlamalarını ve servis saatlerini sordu. Ardından malzeme hesabını yeniden düzenledi.
- Tamam, dedi. - Porsiyonları iki aşamada hazırlayabiliriz. Ama özel beslenme ihtiyaçları olanlar için ayrı seçenekler de planlamamız gerekiyor.
Emine Hanım başını salladı.
- Ben de gönüllülerle konuşurum. Herkesin yapabileceği bir iş buluruz. Kimi hamur açar, kimi tabak hazırlar, kimi de gelen misafirlerle ilgilenir.
Bu küçük konuşmada Deniz önemli bir ayrıntı fark etti. Murat'ın planlama becerisi ile Emine Hanım'ın insanları anlama çabası birbirinin karşıtı değildi. Birlikte kullanıldıklarında daha güçlü bir çözüm ortaya çıkarıyorlardı.
Murat yalnızca hesap yapan bir adam değildi; annesinin uyarılarını dikkate alıyor, değişen koşullara göre kararını gözden geçiriyordu. Emine Hanım da yalnızca duygularıyla hareket etmiyordu; iş bölümünün ve hazırlık düzeninin önemini biliyordu.
Deniz, defterine ikinci bir not düştü: İyi bir topluluk, herkesin aynı şekilde düşünmesiyle değil, farklı düşünme biçimlerinin birbirini tamamlamasıyla ayakta kalır.
Belki de geleneksel bir yemeği korumanın yolu tam olarak buydu. Birinin tarifi hatırlaması, bir başkasının malzemeyi temin etmesi, bir diğerinin de sofraya oturan insanları birbirine yaklaştırması gerekiyordu.
4. BÖLÜM: HAMURUN İÇİNDE SAKLI BİR TARİH
Bazı yemekler vardır, yalnızca karnınızı doyurmaz; sizi hiç tanımadığınız insanların geçmişine, eski evlerin kokusuna ve bir zamanlar aynı sofranın etrafında oturmuş ailelerin hatıralarına götürür. Safranbolu peruhi de benim gözümde böyle bir yemek. Üstelik bu hikâyede anlatacaklarım yalnızca hamurla yoğurdun buluşmasından ibaret değil. Biraz tarih, biraz aile sırrı, biraz da insanın kendi köklerini keşfetme meselesi var.
Geçenlerde Safranbolu'nun eski sokaklarını hayal ederken aklıma bir soru takıldı: Bir şehrin kültürünü gerçekten tanımak için tarihî konaklarını gezmek yeterli midir, yoksa o şehrin mutfağında pişen yemeklerin hikâyesini de bilmek gerekir mi?
Bu sorunun cevabını bulmak için sizi Safranbolu'nun dar sokaklarına, ahşap evlerine ve eski bir mutfağın sıcacık atmosferine götürmek istiyorum. Hikâyemizdeki kişiler ve olaylar kurmacadır; ancak peruhi geleneği, Safranbolu'nun tarihî dokusu ve yöresel mutfak kültürü bu hikâyenin gerçek dünyayla bağını oluşturuyor.
1. BÖLÜM: SAFRANBOLU'NUN ESKİ SOKAKLARINDA BİR SORU
Sonbaharın serin bir sabahıydı. Safranbolu'nun Arnavut kaldırımlı sokaklarından yürüyen Deniz, fotoğraf makinesini boynuna asmış, bir yandan cumbalı evleri inceliyor, diğer yandan telefonuna notlar alıyordu. İstanbul'da yaşayan genç bir araştırmacıydı. Ailesinin geçmişine dair izler aramak için birkaç günlüğüne Safranbolu'ya gelmişti.
Deniz'in dedesi yıllar önce ailesinin Karabük çevresiyle bağlantısından söz etmiş, fakat anlatacağı hikâyeleri hep yarım bırakmıştı. Şimdi dedesinin eski defterlerinden birinde karşısına çıkan tek kelimenin peşindeydi: Peruhi.
Kelimeyi ilk gördüğünde bunun bir aile büyüğünün adı olduğunu düşünmüştü. Sonra bunun bir yemek adı olabileceğini öğrenmiş, ancak ne olduğunu tam olarak anlayamamıştı.
Küçük bir lokantanın önünden geçerken kapıdan yükselen tereyağı ve yoğurt kokusu onu durdurdu. İçeride yaşlı bir kadın, tezgâhın üzerinde açtığı hamurları küçük parçalar hâlinde kesiyordu.
Deniz kapıdan başını uzattı.
- Affedersiniz, peruhi yapıyor musunuz?
Kadın gülümsedi.
- Peruhi için geldinse doğru yerdesin kızım. Ama önce şunu söyle: Bu yemeği merak etmene ne sebep oldu?
Deniz dedesinin defterinden söz etti. Kadının adı Emine Hanım'dı. Safranbolu'da doğup büyümüş, ailesinden öğrendiği yemekleri yıllardır kendi mutfağında yaşatmıştı.
- O zaman yalnızca nasıl yapıldığını anlatmayacağım, dedi. - Bir de neden hâlâ yapıldığını anlatacağım.
İşte hikâyemizin asıl kapısı o anda açıldı.
2. BÖLÜM: PERUHİ NEDİR, NEDEN BU KADAR ÖNEMLİDİR?
Peruhi, Safranbolu mutfağıyla özdeşleşmiş geleneksel hamur yemeklerinden biridir. Genel olarak küçük hamur parçalarının hazırlanması, içlerinin kıymalı veya yöresel tariflerde kullanılan başka bir harçla doldurulması ve kapatılarak pişirilmesiyle yapılır. Sunumunda yoğurt ve tereyağı önemli bir yer tutar. Tarifler aileden aileye değişebildiği için kullanılan iç malzemesi, hamurun biçimi ve servis ayrıntıları her mutfakta bütünüyle aynı olmayabilir.
İlk bakışta mantıya benzediğini düşünebilirsiniz. Nitekim ikisi arasında hamur hazırlama ve iç doldurma bakımından benzerlikler vardır. Fakat peruhi, Safranbolu'nun yerel mutfak kimliği içinde kendine özgü bir yere sahiptir. Onu yalnızca başka bir hamur yemeğinin benzeri olarak görmek, yöresel mutfakların taşıdığı kültürel çeşitliliği gözden kaçırmak olur.
Emine Hanım, Deniz'e un dolu tezgâhı gösterdi.
- Şimdi sana bir tabak peruhi versem, yersin ve beğenirsin. Ama bunun hangi evlerde, hangi günlerde, kimlerin elinde hazırlandığını öğrenirsen başka bir şey daha kazanırsın: Bir yemeğin insanları nasıl bir arada tuttuğunu anlarsın.
Deniz, hamurun başında çalışan elleri izledi. Emine Hanım hamuru açarken acele etmiyor, her parçayı benzer büyüklükte kesiyordu.
- Peki, dedi Deniz, - bu yemek ne zamandan beri yapılıyor?
Emine Hanım bir an düşündü.
- Biz büyüklerimizden öğrendik. Onlar da kendi büyüklerinden öğrenmiş. Ama bir yemeğin geçmişini anlatırken yalnızca yaşını söylemek yetmez. Eski bir tarifin kaç kuşaktır aktarıldığını anlamak için aile anlatılarına, yazılı kaynaklara ve yerel kayıtlara birlikte bakmak gerekir.
Deniz bu cevabı beklemiyordu. Çünkü bazen bir geleneğin en dürüst anlatımı, bilinmeyen noktaları kesinmiş gibi göstermemekten geçiyordu.
Safranbolu'nun mutfağı da tıpkı şehrin mimarisi gibi geçmişin izlerini taşır. Osmanlı döneminden günümüze uzanan yerleşim tarihi, ticaret ilişkileri, aile yaşamı ve yerel üretim alışkanlıkları, yemek kültürünün oluşumunda etkili olmuştur. Ancak peruhi tarifinin belirli bir tarihte, belirli bir kişi tarafından icat edildiğini söylemek için güvenilir tarihsel kanıt gerekir.
Deniz defterine şu cümleyi yazdı: Bir yemeğin tarihi, yalnızca ilk yapıldığı günü bulmak değil, onu yaşatan insanların hikâyesini anlamaktır.
Peki sizce bir yöresel yemeği değerli kılan şey, tarifinin ne kadar eski olması mı, yoksa bugün hâlâ insanların onu yaşatmayı seçmesi mi?
3. BÖLÜM: AYNI MUTFAKTA İKİ FARKLI ÇÖZÜM YOLU
Öğleye doğru lokantanın kapısı açıldı. İçeriye, elinde bir defter ve birkaç kâğıt taşıyan kırklı yaşlarında bir adam girdi. Adı Murat'tı. Emine Hanım'ın oğluydu ve ailesinin lokantasının işletme işlerini yürütüyordu.
Murat, annesinin peruhi hazırladığını görünce masaya oturdu.
- Anne, dedi, - bu hafta sonu küçük bir yöresel yemek etkinliği var. Peruhi yapmayı teklif ettim. Fakat gelen kişi sayısı belli değil. Kaç porsiyon hazırlayacağımızı, hamuru nasıl saklayacağımızı ve malzemeyi nereden alacağımızı hesaplamamız gerekiyor.
Emine Hanım gülümsedi.
- Daha yemeğin tadına bakmadan hesaplara başladın.
- Birinin de hesap yapması gerekiyor, diye karşılık verdi Murat. - Yoksa herkes peruhi yemek ister ama akşam olduğunda mutfakta yetiştirecek hamur kalmaz.
Deniz ikisinin konuşmasını dinlerken gülümsedi. Murat'ın yaklaşımı belirgindi: Önce sorunu tanımlıyor, sonra kaynakları hesaplıyor, olası aksaklıkları düşünerek plan hazırlıyordu. Onun için geleneği yaşatmak, yalnızca geçmişi anlatmak değil, bugünün koşullarında sürdürülebilir bir düzen kurmaktı.
Emine Hanım ise başka bir noktaya dikkat çekiyordu.
- Etkinliğe gelecek insanların hepsi aynı şeyi yemiyor, dedi. - Kimi et yemiyor, kimi yoğurt tüketemiyor, kimi de yaşlı olduğu için ağır yemeklerden kaçınıyor. Herkese aynı tabağı sunup sonra neden yemediğini sormak yerine önce insanları dinleyelim.
Murat itiraz etmedi. Telefonunu çıkarıp etkinlik düzenleyicisini aradı. Katılımcı sayısını, olası beslenme kısıtlamalarını ve servis saatlerini sordu. Ardından malzeme hesabını yeniden düzenledi.
- Tamam, dedi. - Porsiyonları iki aşamada hazırlayabiliriz. Ama özel beslenme ihtiyaçları olanlar için ayrı seçenekler de planlamamız gerekiyor.
Emine Hanım başını salladı.
- Ben de gönüllülerle konuşurum. Herkesin yapabileceği bir iş buluruz. Kimi hamur açar, kimi tabak hazırlar, kimi de gelen misafirlerle ilgilenir.
Bu küçük konuşmada Deniz önemli bir ayrıntı fark etti. Murat'ın planlama becerisi ile Emine Hanım'ın insanları anlama çabası birbirinin karşıtı değildi. Birlikte kullanıldıklarında daha güçlü bir çözüm ortaya çıkarıyorlardı.
Murat yalnızca hesap yapan bir adam değildi; annesinin uyarılarını dikkate alıyor, değişen koşullara göre kararını gözden geçiriyordu. Emine Hanım da yalnızca duygularıyla hareket etmiyordu; iş bölümünün ve hazırlık düzeninin önemini biliyordu.
Deniz, defterine ikinci bir not düştü: İyi bir topluluk, herkesin aynı şekilde düşünmesiyle değil, farklı düşünme biçimlerinin birbirini tamamlamasıyla ayakta kalır.
Belki de geleneksel bir yemeği korumanın yolu tam olarak buydu. Birinin tarifi hatırlaması, bir başkasının malzemeyi temin etmesi, bir diğerinin de sofraya oturan insanları birbirine yaklaştırması gerekiyordu.
4. BÖLÜM: HAMURUN İÇİNDE SAKLI BİR TARİH